Op donderdag 13 maart organiseerde de Provincie Gelderland de manifestatie Mooi Gelderland. In de Arnhemse Eusebiuskerk werd de Gelderse Prijs voor Ruimtelijke Kwaliteit uitgereikt, en maakte de Gelderse gedeputeerde Co Verdaas met zijn Actieplan Ruimtelijke Kwaliteit duidelijk dat het gaat om regionaal samenwerken. Over hoe die samenwerking concreet vorm moet krijgen, verschilden de meningen echter. Terwijl Verdaas zich hard maakte voor een zachte aanpak, probeerden de overige partijen hem te overtuigen van het belang van een sturende overheidsrol en harde maatregelen.

Manifestatie Mooi Gelderland: regionaal samenwerken aan ruimtelijke kwaliteit
Datum: 13 maart 2008
Locatie: Eusebiuskerk in Arnhem
Bezoekers: 151
In samenwerking met: Provincie Gelderland
Sprekers
Co Verdaas, gedeputeerde Provincie Gelderland
Rik Herngreen, senior adviseur Ruimtelijke Kwaliteit bij Het Oversticht
Kees van Esch, directeur Gelders Genootschap
Jan Terlouw, juryvoorzitter
Peter Nijhof, coördinator erfgoed RACM Gespreksleider: Rob Verhofstad, politicoloog Radboud Universiteit Verslag: Diana Vilé

Actieplan Ruimtelijke kwaliteit
‘Deze tijd vraagt om een andere beleving. Misschien is vandaag een nieuw begin!’ De optimistische Co Verdaas, gedeputeerde van de provincie Gelderland, doelt op de functieverandering van stad en land. ‘Honderd jaar geleden was een congres in een kerk echt ondenkbaar. Ik voel me net een dominee!’ galmt Verdaas door de kerk. Zijn Actieplan Ruimtelijke Kwaliteit moet een halt toeroepen aan de verrommeling van de openbare ruimte.
‘Ruimtelijke kwaliteit laat zich niet gemakkelijk definiëren, vervolgt Verdaas zijn betoog. Hij legt uit dat deze is onder te verdelen in gebruikswaarde, toekomstwaarde en belevingswaarde. De gedeputeerde betoogt dat ruimtelijke kwaliteit versterkt kan worden door ’schoonheid op de kaart te zetten’, en maakt duidelijk wat daaronder moet worden verstaan door tijdens zijn inleiding vele ruimtelijke initiatieven in Gelderland op het scherm te tonen. ‘Met zachte krachten ruimtelijke kwaliteit op verschillende schaalniveau’s organiseren en in woord en beeld benoemen’, daar gaat het hem om. De Gelderse Prijs voor Ruimtelijke kwaliteit, die later op de dag wordt uitgereikt, is daar volgens hem een goed voorbeeld van.

Minder regels, gedeeld bouwmeesterschap en dialoog
‘Ruimtelijke kwaliteit’ staat al langer op de politieke en publieke agenda. Regelmatig wordt in discussies gewezen naar de provinciale overheid die hierin een belangrijke rol vervult. Ook in Gelderland kan deze worden verbeterd, al is het in deze provincie volgens Co Verdaas niet slecht gesteld: ‘Gelderland is een lichtend voorbeeld op het gebied van ruimtelijke kwaliteit,’ aldus de gedeputeerde. Volgens Verdaas heeft de provincie de taak van regisseur en van aanjager. Belangrijker dan het geven van het goede voorbeeld is het ‘organiseren van de dialoog’ tussen alle betrokkenen: ‘In dit land wordt te veel van alles gevonden. Het is poneren, zonder dialoog. Maar juist daar gaat het om, het contact zoeken. Zeggen waarom je iets mooi of niet mooi vindt en luisteren naar de mening van de ander ‘.
Gespreksleider Rob Verhofstad vraagt hem het begrip ruimtelijke kwaliteit te concretiseren. Verdaas: ‘We bereiken ruimtelijke kwaliteit niet door méér regels op te stellen, maar juist door meer ruimte te maken voor gedeelde ambacht door het bouwmeesterschap weer centraal te stellen en er de samenwerking en dialoog over aan te gaan. Bouwmeesterschap is een centraal begrip in het Gelderse actieplan: het is een houding, een werkstijl, en rolopvatting die een mooi Gelderland oplevert, aldus Verdaas. Hij geeft toe dat de provincie daarbij wellicht nog wat voorzichtig te werk gaat, en pleit voor meer experiment: ‘Als je mooie dingen wilt creëren, dan kan dat alleen als je risico’s kan nemen. Het mag een keer fout gaan. Fouten zijn slechts risico’s genomen met de beste bedoelingen.’

Kwaliteitstekorten
Rik Herngreen, senior adviseur Ruimtelijke Kwaliteit bij Het Oversticht, is enthousiast over het plan: ‘Met het actieplan stijgt de provincie Gelderland ver uit boven de ansichtkaartenesthetica die de huidige discussie over mooi Nederland en verrommeling kenmerkt. Ruimtelijke kwaliteit is immers belangrijker dan het mooie plaatje alleen’. Maar, stelt hij, ‘het besteedt te weinig aandacht aan bestaande en dreigende kwaliteitstekorten.’ Herngreen is daarom voorstander van méér harde sectorale programma’s: ‘In verhouding tot de kwaliteitstekorten is de hoeveelheid beschikbaar programma uitermate beperkt. Gelderland heeft werkelijk goud en juwelen in handen, maar deze zijn ontoegankelijk. We moeten daarom met voorrang de belangrijkste tekortkomingen aanpakken.’ Hij stelt een omslag van ‘feelgood-planologie’ naar ‘urgentieplanologie’ voor: ‘We moeten kwaliteit toevoegen waar de programma’s het hardst nodig zijn om de vlekken op de kroonjuwelen te verwijderen’. Gespreksleider Verhofstad confronteert de gedeputeerde: ‘U heeft uw kroonjuwelen niet op orde!’ Verdaas: ‘Het is toch de toon waarop je het zegt. Vlekken verwijderen, ofwel saneren kost zakken met geld. Dat is niet reeël. Het gaat om herstructureren en kapitaal toevoegen. Als onze regio wil overleven, moeten we kwalitatief het beste zijn. Dat gevoel van urgentie moet beter doordringen.’
De discussie tussen Herngreen en Verdaas roept kritische vragen op bij het publiek. Fons Hulshof, wethouder Oost Gelre: ‘De positie van de ontwikkelaar, de marktpartij, wordt wat geidealiseerd omschreven. Als het om kwaliteit gaat dient de overheid positie in te nemen. Een goed gesprek leidt toch niet vanzelf tot kwaliteit?’ Herngreen valt de man bij: ‘Het vereist een scherp spel van de opdrachtgever’. Verdaas pleit echter voor samenwerking: ‘ik zie geen tegenstelling tussen de markt en de overheid. Het gaat om samenwerken tussen de partijen en ruimte durven laten voor kwaliteit’.

Softe aanpak Provincie
Kees van Esch, directeur van het Gelders Genootschap, prijst het positivisme van de gedeputeerde. Hij is lovend over het plan, al verschilt zijn visie van die van Verdaas. ‘De provincie wil ruimtelijke kwaliteit niet afdwingen, maar volgens mij is dat juist de manier, aldus Van Esch. ‘We moeten ons verantwoordelijk voelen. Waar de provincie spreekt over zachte middelen, willen wij samen met de gemeente, inzetten op harde middelen; direct en indirect sturen op kwaliteit.’ Er is niets mis met beïnvloeding, stelt hij; er is volgens hem méér nodig dan ‘zachte krachten’ alleen. ‘Daarom is mijn vraag: blijft het soft? Én wat is de meerwaarde van de nieuwe zachte instrumenten zoals, onder andere externe deskundigen en regionale kwaliteitsteams?’
Verdaas blijft bij zijn mening: ‘Harde krachten hebben we al genoeg. We moeten ons hard maken voor kwaliteit. Maar nogmaals: kwaliteit en schoonheid zijn niet in regels te vatten. Kwaliteit is niet gelijk aan hardheid - ik geloof daar gewoon in.’

Gelderse Prijs voor Ruimtelijke Kwaliteit
De middag staat in het teken van de Gelderse Prijs voor Ruimtelijke kwaliteit. De prijs is bedoeld als stimulans voor gemeenten, projectontwikkelaars en ontwerpers om in hun plannen meer aandacht aan ruimtelijke kwaliteit te besteden. Na de pauze krijgen de tien genomineerden twee minuten om hun project aan te prijzen. Beekpark (Apeldoorn); de Grote Enk (Arnhem); landgoed Otelaar (Barneveld); Ludgerhof (Lichtenvoorde); fort Sint Andries (Maasdriel); Limos (Nijmegen); de Stenderkast (Oude IJsselstreek); Steltenbergen (Voorst); Hinkeloord (Wageningen) en de Hagert (Wijchen) zijn tien toonaangevende voorbeelden van geslaagde functieverandering en verdienen daarom aandacht van planmakers, besluitvormers en het Gelderse publiek. Om niet te worden onderbroken door een audiovisuele fietsbel, snellen zij door hun verhaal.
Het thema van de Gelderse Prijs is dit jaar functieverandering van stad en land. Peter Nijhof, coördinator erfgoed bij RACM, gaat hier dieper op in. Hij richt zich vooral op de transformatie van het buitengebied, waar ‘een groot gevaar voor verrommeling op de loer ligt’. Hij stelt de provincie en gemeente verantwoordelijk voor de ruimtelijke kwaliteit van het land: ‘Marktpartijen zijn een belangrijke speler, maar provincie en gemeenten zijn primair verantwoordelijk. Zij moeten bijsturen, stimuleren en faciliteren zonder betutteling.’ Ook juryvoorzitter Jan Terlouw, oud-Commissaris van de Koningin, vraagt zich in het juryrapport af wat de provincie kan doen om herbestemming van erfgoed en functieverandering in het algemeen te verbeteren. Hij vindt dat individuele belangen de kwaliteit niet verhinderen. Integendeel: ‘Mobiliseer kwaliteit in de samenleving. Geef individuen de ruimte. Grote veranderingen komen tot stand door individuen, die tegen de gevestigde orde ingaan.’
De jury bestond verder uit: architect Annette Marx, projectontwikkelaar Rudy Stroink, programmamaker en tv-presentator Harm Edens en cultuurhistoricus Leon van Meijel. Het juryrapport benadrukt het belang van functionaliteit, inspiratie en het collectieve geheugen- de geschiedenis van de plek- achter het project. De juryleden hebben grote bewondering voor de projecten van de genomineerden, omdat het een ‘boeiende dwarsdoorsnede van de huidige herontwikkelingspraktijk’ bood.
De winnaar, het Ludgerhof uit Lichtenvoorde, een kerk omgebouwd tot appartementencomplex, ontving uit handen van Jan Terlouw een bedrag van 5000 euro projectgeld beschikbaar gesteld door de Provincie Gelderland én het eerste exemplaar van het boek Mooi Gelderland. In dit boek staan de genomineerde projecten en het juryrapport.
Winnaar Fons Hulshof, wethouder Oost Gelre is zeer tevreden: ‘Alle kandidaten hadden grote kwaliteiten, maar de kwaliteiten van het Lutgerhof waren toch nét iets beter. Je moet mensen niet teveel regels opleggen, maar hen overtuigen van kwaliteit. Dat hebben wij gedaan. De prijs komt als een geschenk uit de hemel.’
De publieksprijs, uitgereikt door Co Verdaas, viel ten deel aan Steltenbergen (Voorst).
Peter Nijhof is onder de indruk van de genomineerde projecten, maar mist een project dat ‘nooit een prijs kan krijgen, dat nooit in glamourvolle architectuurbladen verschijnen zal waar de lucht altijd blauw is en de mensen altijd vrolijk’: de bescheiden vormen van functieverandering, zoals die van een klein transformatorhuisje, springen niet het meest in het oog, maar zijn erg belangrijk voor de ruimtelijke kwaliteit van Gelderland.

Manifestatie Mooi Gelderland is georganiseerd door Provincie Gelderland, met medewerking van LUX Nijmegen, VJ Martijn Grootendorst, DJ Öz en Laurent & Bakker.