De op stapel staande dijkteruglegging bij Lent markeert een enorme mentaliteitsomslag in de ruimtelijke ordening van dit land. Er wordt niet meer gestreefd naar het nóg meer te beheersen van de getemde rivier door de dijken nóg verder op te hogen en nóg beter te wapenen tegen doorbraak, overstroming en doorweking. De ruimtelijk ordenaars van dit land beseffen zich dat de beste manier om het onvoorspelbare water te beheersen is … om dat helemaal niet meer te willen. Alle techniek ten spijt heeft die rivier af en toe nou eenmaal de ruimte nodig en tegenwoordig zijn we slim genoeg om haar dat ook te gunnen. Natuurlijk pas na een ingrijpend veranderingsproces en tot groot verdriet van de bewoners van een 40-tal, wellicht al generaties-lang bewoonde huizen in het toekomstige reserve-rivierbed. Maar na jarenlang televisiereportages over verbolgen huisbezitters in de uiterwaarden die hun dure parketvloeren verwoest zagen worden door het wassende water, geeft de staat de rivier weer de ruimte in een volledig parketvrij bed. De dijkteruglegging bij Lent is een prachtig symbool voor deze mentaliteitsomslag. Een symbool voor een cultuuromslag die niet ongemerkt voorbij mag gaan alsof er alleen maar een probleem is opgelost in een verder niets-aan-de-hand-landschap.

Auteur: Hans Venhuizen
november 2007

Zo’n opgave in een tijd waarin drie ministeries, met als mantra ‘mooi nederland’, zich inzetten voor de ruimtelijke kwaliteit en heel het land van wijk tot provincie zó hard op zoek is naar haar identiteit dat bijvoorbeeld deze stad met een aantal goed functionerende gezondheidsinstellingen zich zelfs al als ‘city of health’ aan het profileren is, vraagt natuurlijk om een bijzondere aanpak.

Één blik op het stedenbouwkundig plan maakt duidelijk dat er een stevige poging is gedaan om deze kans te grijpen. De noodstroom die naast de hoofdstroom wordt gelegd wordt niet alleen voor de rivier gereserveerd maar ook nog uitgegraven en vol met water gezet. Een binnenstedelijk meer ontstaat met de allure van de Rotterdamse Kralingse Plas en de potentie van de Hamburgse Binnenalster. De randen kunnen namelijk stevig worden verstedelijkt omdat het aan alle lokatie-lokatie-lokatie criteria van de actuele makelaar voldoet. Ik stel voor dit toekomstige en nog naamloze meer het ‘Verdronken Land van Lent’ te noemen. Dan kan dit toekomstige water nog iets van de gevoelens van de Lentenaren weerspiegelen. Zij bezien de term Waalsprong immers niet vanuit het perspectief van de springer maar uit dat van de besprongene. In het toekomstige meer kunnen zij dan de verdiepte voetafdrukken herkennen van waar de Nijmeegse springer op de Lentse oever is geland.
Bij het streven naar identiteit moeten we immers niet alleen aan de leuke dingen denken maar moeten we vooral ook het aledaaagse en zelfs het niet-leuke niet vergeten.

Als we kijken naar de nieuwe naamgevingen in het gebied zien we dat die aardig de actuele retro-trend weerspiegelen. De komende jaren worden tegenover het te herrijzen Fort Knotsenburg een Schans en een Citadel gebouwd. Verwijzingen naar een deels verzonnen verleden op die plek, maar vervolgens wel rijk aan aanleidingen om goed in de markt liggende woningen te kunnen bouwen. Zelf ben ik gek op dit soort historisering en neem ze het liefst letterlijk. Één blik in VanDale en op Wikipedia leert dat het begrip Citadel staat voor een vaak stervormige versterking die een vestingstad domineert teneinde de inwoners van die stad onder bedwang te kunnen houden. Daarom wordt een Citadel ook wel Dwangburcht of Dwangkasteel genoemd.
Een volledig nieuwe betekenislaag opent zich vervolgens wanneer je Citadel niet alleen maar als geruststellende historische verwijzing neemt maar ook probeert haar betekenis naar de actualiteit te vertalen. Waarmee zouden we nu een stervormige versterking vullen teneinde de inwoners van de stad onder bedwang te kunnen houden vroeg ik me af: Het hoofdkantoor van de politie, de belastingdienst, de gemeente. Wordt dit de plek vanwaaruit in de toekomst alle fietsenkelders van de stad in de gaten gehouden gaan worden. Of projecteren we dat bedwingen tegenwoordig veel meer op de media of zelfs europa.

Al met al veel te veel aanleidingen om de wijk alleen maar te vullen met in historiserende stijl gebouwde woningen en een shopping-mall. Hoewel dat laatste natuurlijk wél weer symbool staat voor de sterke greep die het consumeren op onze hedendaagse samenleving heeft.
Wanneer we de naam Citadel niet alleen als oppervlakkige verwijzing gebruiken maar haar in haar betekenis serieus nemen, dan kunnen we ook niet direct leuke zaken en zelfs vergissingen inzetten als identiteitsversterkers.

Naar de historie verwijzende namen stellen bewoners en toekomstige huizenkopers gerust en zijn vooral daarom zeer in trek bij veranderingsprocessen. We kennen al langer de quasi historische naamsverbasteringen als huys met uy, wijck met ck of staete met ae die suggereren dat een gebouw, hoewel gloednieuw, al een eeuwenlange geschiedenis achter zich heeft. Ook Citadel en Schans hebben een geruststellend effect door te verwijzen naar een niet bestaand militair verleden van de plek. Maar betekenisvolle namen hoef je helemaal niet te verzinnen, die vindt je door gewoon te kijken naar wat er werkelijk aan de hand is. Zo vind je in Lent bijvoorbeeld de tijdloos mooie en correcte benaming ‘Parallelweg’, langs het spoor en heet de dijk naar Oosterhout ook nog steeds de Oosterhoutsedijk, Die op de grensovergang van lent naar Oosterhout overigens de niet minder correcte benaming Waaldijk krijgt. Daar is niets verzonnens aan, dat is gewoon de dijk langs de waal in de richting van oosterhout. Als we hem nu in de geest van Citadel nieuw zouden moeten her-benoemen heette hij misschien wel Dyck van Gelre of iets dergelijks, u begrijpt met griekse y en ck.

Er wordt wel degelijk een nieuwe dijk aangelegd in het gebied, of beter een kade of waterkering, namelijk direct aan het Verdronken Land van Lent. In deze waterkering zijn inmiddels al heel wat ingenieursuren geinvesteerd. Er werd namelijk alom gevreesd dat de nieuwe waterhuishoudkundige situatie voor veel overlast zou gaan zorgen door kwel. Met de dijk wordt een ’state of the art’ kwelscherm gerealiseerd. Dát is de identiteit van de dijk, die zou de geohydrologischeisolatiedijk kunnen gaan heten, of voor de dyslectici misschien beter de kwelschermsedijk genoemd. Dat is niet alleen correct, daar wordt je ook nog slimmer van. De nieuwe wijk de Schans kan dan ook veel beter het Kwelscherm gaan heten. Dit scherm zorgt er immers voor dat de wijk überhaupt kan ontstaan, en is daarmee vergelijkbaar met wat de dammen in de Amstel en de Rotte ooit teweegbrachten.
Iets verderop wordt de autoluwdijk aangelegd waarachter binnenkort de aanleg van de nieuwe wijk de Grindkoffers van start gaat. Grindkoffers zijn een techniek die hier mogelijk wordt toegepast om binnendijkse wateroverlast in de toekomst te gaan voorkomen.
En dat allemaal rond het prachtige Verdronken Land van Lent dat vanwege de uitbundige woningbouwambities er rondomheen in de volksmond al spoedig als het Makelaarsmeer bekend zal staan.

Hoewel deze namen al veel meer recht zouden doen aan dit ingrijpende veranderingsproces blijft mijns inziens de grootste kans nog steeds onbenut. Hoogwater is namelijk niet alleen een bedreiging het is ook een evenement. Tijdens het hoogwater in 1995 zag ik op een arnhemse dijk een kunststudent van een datum en een echtheidscertificaat voorziene flesjes hoogwater verkopen aan het in grote getale toegestroomde publiek. En in Nijmegen kun je langs de Waalkade over de hoofden lopen zo gauw als de paardenmest weer tussen de hoogwaterschotten wordt geperst. Als het niet zo onvoorspelbaar was geweest was het hoogwater al lang door nijmeegse ondernemers als evenement uitgebaat om na de 4-daagse en de zomerfeesten als nummer drie op de top tien van grootste openluchtevenementen in Nederland te staan.

De dijkteruglegging biedt deze kans. Niet als we het hele gebied helemaal uitgraven en onderwaterzetten, dan gaat het spektakel verloren en komt het water zelfs in de hoogste stand alleen maar iets hoger aan de dijk. Ik stel voor het stuk tussen de verlaagde Bemmelsedijk en de Waalbrug helemaal niet uit te graven. Hier ontstaat dan een permanent hoogwaterfestivalterrein dat op een bijzondere manier kan worden ingericht. Bij gewone waterstanden is dit gebied een park zoals bijvoorbeeld het stroomgebied van de rivier de ….. in valencia in de zomer. Het park bevat een aantal vreemde elementen zoals
- hoogwaterwoningen
- hoogwatermolens
- hoogwaterglijbaan
- een festivalschip
- aan een hoogwatersteiger
die pas echt betekenis krijgen als het water komt.
De komst van dat water kan ook worden gevierd. De verlaagde Bemmelsedijk wordt doorstoken met buizen op verschillende hoogtes zodat een hoogwaterorgel ontstaat waaraan bezoekers de actuele waterstand kunnen aflezen totdat het water uiteindelijk onder luid gejuich van het toegestroomde publiek over de dijk zal gutsen en de flesjes hoogwater van dat jaar weer grif van de hand zullen gaan. Het wassende water overwelmd vervolgens deze welkomwaterwereld en geeft de hele inrichting zijn ultieme betekenis. Via de website WelkomWaterWereld Nijmegen Lent is het hoogwaterfestival ook voor verweg geëmigreerde Nijmegenaren op de voet te volgen.

Identiteit van een gebied is niet iets dat je verzint door te verwijzen naar een wellicht tot de verbeelding sprekende maar verzonnen geschiedenis. Zeker niet wanneer je die verwijzingen ook nog eens onzorgvuldig gebruikt. De eigenheid van een gebied ontstaat vanuit de kwaliteiten die het gebied al heeft en die een wending krijgen door de veranderingen die het gebied ondergaat. Als je het wil zien is dat doorgaans al bijzonder genoeg.