(Update: het volledige verslag is ook gepubliceerd, lees het hier!)
Een geslaagd debat gisteravond over herbestemming van kerkelijke gebouwen. Het was het eerste programma in de serie over functieverandering van stad en land, die we samen met de provincie Gelderland dit jaar organiseren. Meer dan een klassiek debat waarin tegenstellingen worden uitgespeeld, was het een constructief gesprek, een publieke brainstorm waarin do’s en dont’s werden opgesteld die in acht moeten worden genomen bij herbestemmingsprocessen. Dat was erg interessant, omdat sommige regels later weer werden betwist. Hier vindt u foto’s van de avond, waaronder ook beelden van de opgeschreven stellingen. Oproep: hebt u commentaar of aanvullingen? Schrijf een reactie!
Regel 1 luidde, aldus Annette Marx: creëer in een zo vroeg mogelijk stadium draagvlak onder de bevolking. Inspraakavonden en exposities zorgen voor betrokkenheid van de lokale bevolking. Het belang van de regel werd later betwist: al dat gepolder zou slechts tot halfzachte compromissen leiden. De waarheid zal, zo concluderen wij als polderaars pur sang, wel ergens in het midden liggen. Dat vond ook Henk van Laarhoven, die de toevoeging op de eerste regel formuleerde dat inspraak moest worden geïnstitutionaliseerd (en gereguleerd, zodat toch op een slagvaardige wijze kan worden gewerkt).
Regel 2: Doordacht & daadkrachtig opdrachtgeverschap. Zonder visie, durf en doortastendheid van de opdrachtgever slagen herbestemmingsprocessen niet of maar half.
Regel 3: Het plan moet in zes maanden af. Er moet vaart achter. Dat betekent geen haastwerk; eerder moet zorgvuldigheid gepaard met slagvaardigheid. Want een degelijk plan is erg belangrijk: vaak ontbreekt het aan een doortimmerde economische en culturele visie. Zoals in Veere, waar de potentie van de Grote Kerk aldaar bij lange na niet ten volle wordt benut, gezien bijvoorbeeld de grote toestroom van toeristen.
Regel 4: Snel de wettelijke kaders in beeld krijgen. Er zijn nogal wat regels en procedures van belang: denk bijvoorbeeld aan bestemmingsplannen, de monumentale status van het pand en de verschillende financieringsmogelijkheden en -onmogelijkheden.
Regel 5: Een bevlogen, gepassioneerde voortrekker. Iemand moet de kar trekken; dat kan een aangestelde procesmanager zijn, de eigenaar of de nieuwe huurder. Hoe dan ook is er bij succesvolle voorbeelden van herbestemming altijd sprake van een doortastende persoonlijkheid die met overtuigingskracht en passie partijen over de streep trekt en dingen gedaan krijgt.
Regel 6: Visie van de overheid. Bijvoorbeeld in Maastricht was sprake van een lokale overheid die ook zelf een visie had op de potentie van de Domincanenkerk, de functie die deze kon vervullen, en de eisen die aan het gebouw en het gebruik ervan moeten worden gesteld. Als de overheid geen visie heeft verzandt het proces eveneens.
Regel 7: Een doortimmerd financieel plan, met een flexibele lokale overheid. Een aanwezige makelaar stelt vanuit de zaal dat herbestemmingsplannen financieel complex en kwetsbaar zijn. Uit de casus van de Domincanenkerk in Maastricht blijkt dat een flexibele opstelling van de lokale overheid daarbij belangrijk is: zo worden subsidiegelden ingezet om de kerk te restaureren, die echter door gebruiker Selexyz Dekker van de Vegt worden besteed, met supervisie door de gemeente, aan wie wekelijks moet worden gerapporteerd.
Regel 8: Flexibele opstelling van het kerkbestuur ten aanzien van andersoortig gebruik. De ervaring leert dat kerkbestuurders dikwijls een tamelijk ’starre’ houding aan de dag leggen wanneer het gaat om bijvoorbeeld multifunctioneel gebruik van een kerk. Dat een moskee of partycentrum in een kerk geen goed idee is, daar zijn alle partijen het over eens. Maar als kerkbesturen erkennen dat bepaalde culturele en commerciële functies goed verenigbaar zijn met de religieuze identiteit van een kerkgebouw, zouden veel meer kerken behouden kunnen blijven, op een veel betere manier, met een veel nuttiger functie.
Regel 9: Passie en ondernemerschap bij de overheid. De lokale overheid moet niet achteroverleunen en het de markt maar laten uitzoeken. Succesvolle herbestemmingstrajecten worden vaak gekenmerkt door ondernemende ambtenaren die bijvoorbeeld de ‘potjes’ in Europa weten te vinden.
Regel 10: Onderzoek de mogelijkheid om kerken te gebruiken voor het kulturhusen-beleid. Een kulturhus is een multifunctioneel gebouw in een dorp of wijk, waarin verschillende functies worden samengebracht. Kerken zijn hier mogelijk zeer geschikt voor.
Regel 11: Ontsnappen aan economisch paradigma. Vanuit de zaal klinkt een goed pleidooi om deze thematiek niet alleen te benaderen vanuit het economische denken. Economische strategieën, financiële plannen en marktanalyses zijn hoe dan ook van secundair belang: uitgangspunt is altijd de religieuze en cultureel-maatschappelijke waarde van een kerk, en hoe deze het beste kunnen worden benut en vergroot.
Regel 12: Flexibele opstelling lokale overheid ten aanzien van de scheiding tussen kerk en staat. Henk van Laarhoven memoreert dat een kleine praktische kwestie over een defecte verwarmingsbuis door een lokale D66-fractie werd afgedaan met een beroep op de scheiding tussen kerk en staat. Daarin zijn lokale overheden vaak star: vanuit het belang van een kerk voor de lokale gemeenschap moet de overheid zich constructief en flexibel opstellen ten aanzien van de mogelijkheid om bijvoorbeeld onderhoud en restauratie van kerkgebouwen te ondersteunen.

Een volledig verslag zal binnenkort verschijnen op deze website. Meer artikelen over functieverandering, bijvoorbeeld de geschiedenis van de Mariënburgkapel, vindt u door bovenaan te klikken bij ‘Lees meer over: …’.