Volgende week maandag, 21 mei 2007, organiseert LUX het debat Functieverandering van kerkelijke gebouwen. Daarbij worden een aantal casussen besproken, waaronder die van de Nijmeegse Mariënburgkapel. Deze casus dient vooral ter illustratie van de opgave waarvoor veel gemeenten zich gesteld zien; het gaat vervolgens om functieverandering van kerken in het algemeen, niet over het verzinnen van een nieuwe functie voor de kapel zelf. Maar tijdens de voorbereidingen heb ik, gebruikmakend van voornamelijk oude Gelderlander-artikelen, de geschiedenis van de Mariënburgkapel op een rijtje gezet, waarvan het wel zo aardig is om die te publiceren. Bij dezen.

De Mariënburgkapel is een bijzondere locatie, zeker bezien in het licht van het thema functieverandering. In tegenstelling tot veel andere kerkelijke gebouwen in Nederland waarvoor wegens teruglopend kerkbezoek een nieuwe functie moet worden gevonden, heeft deze kapel al sinds 1591, het jaar waarin de openbare uitoefening van het Katholieke geloof in Nijmegen verboden werd, geen kerkelijke functie meer. De in de vijftiende eeuw gebouwde kapel was de opvolger van een kloosterkerk die er vermoedelijk al vanaf de dertiende eeuw al stond. Het gebouw is in de eeuwen na 1591 verwaarloosd doch intensief gebruikt, en wel voor de meest uiteenlopende doeleinden.

De kapel heeft dienstgedaan als lazaret, turfbewaarplaats, toneelzaal, katoenspinnerij, hooischuur, toneelzaal, kledingmagazijn, gevangenis, muziekzaal en katoenfabriek; ten behoeve van deze laatste functie werd zelfs een vleugel aan de noordzijde aangebouwd. In 1899 wilde de Nijmeegse gemeenteraad het zwaar verminkte gotische gebouw zelfs laten slopen, hetgeen op bezwaren stuitte van stadgenoten, de historische verenigiging Gelre en zelfs Den Haag. Het stadsbestuur haalde bakzeil, en besloot tot een restauratie die in 1910 werd uitgevoerd. Vervolgens is tot 1974 het Nijmeegs gemeentemuseum in de kapel gehuisvest. Daarna bood het plaats aan het gemeentearchief, dat halverwege de jaren negentig naar het Arsenaal verhuisde. Sindsdien staat het leeg.

Sinds halverwege de jaren negentig zijn er diverse plannen, die uiteenlopende stadia van waarschijnlijke realisatie bereikten, de revue gepasseerd. De Mariënburg zou plaats gaan bieden aan een cultureel kwartier, met de kapel als hart. Het eerste plan was om het nieuwe cultureel centrum LUX samen met de kunstuitleen en het Nijmeegs architectuurcentrum in het poortgebouw en de kapel te huisvesten, maar dat kreeg men niet rond. De kapel bleef leeg; LUX nam zijn intrek in het poortgebouw. Er werd vervolgens ingezet op een inhoudelijke en functionele samenhang met de kapel, dat nu een zogenaamd ‘productiehuis voor muziek’ zou moeten gaan huisvesten. Ook daarvoor kreeg men de financiering echter niet rond. Vanuit kerkelijke hoek werd aan een stilte- en informatiecentrum gedacht, maar ook dat ging niet door. Wel is de stichting Nijmegen 2000 er tijdelijk gehuisvest.

In 2004 is het plan opgevat om van de kapel een ‘debatcentrum van het oosten’ te maken, een plan uit de koker van de gemeente Nijmegen, de Raad van Kerken, de Radboud Universiteit Nijmegen en het UMS st Radboud. De debatpoot van LUX zou, al dan niet in een nieuwe organisatiestructuur, onafhankelijk van LUX, het grootste deel van de programmering voor zijn rekening moeten nemen. In het rijksmonument zou plaats komen voor 120 bezoekers en ook geschikt zijn voor presentaties, optredens, exposities en workshops. De benedenruimte zou ontvangst- en ontmoetingsplaats worden. De samenwerkingspartners komen in 2004 tot een veelbelovende overeenkomst door toegezegde investeringen. In april 2006 heeft de toenmalige cultuurwethouder Ton Hirdes groen licht gegeven voor de noodzakelijke bouwkundige aanpassingen ter waarde van 1,1 miljoen euro.

Algemeen wordt erkend dat er ‘hoe dan ook’ iets met de kapel moet gebeuren; het is een prachtige lokatie in het cultureel kwartier waar al LUX, de bibliotheek en het gemeentearchief zijn gehuisvest. Het plan krijgt ook kritiek: de gemeente zou te hard van stapel lopen met de plannen, CDA ziet liever dat de kapel een kerkelijke functie krijgt en D66 ziet in de kapel liever kleinschalige tentoonstellingen en andere culturele activiteiten.
De volgende cultuurwethouder Hannie Kunst zette de ontwikkelingen in een lagere versnelling, uit bezorgdheid dat het plan ten koste zou gaan van LUX. In augustus 2006 is een nieuwe overlegronde gestart met de aanvankelijke bedoeling om snel tot een overeenkomst te komen. Het overleg is begin 2007 echter definitief getorpedeerd, omdat Kunst, en de gemeenteraad met haar, niet overtuigd was van de haalbaarheid van een financieel gezonde exploitatie van de kapel als debatcentrum.

Intussen heeft de gemeente Nijmegen begin maart 2007 een ideeëncompetitie uitgeschreven voor de nieuwe invulling van de Mariënburgkapel. Voorwaarde is dat de kapel een culturele invulling krijgt; door het houden van debatten, presentaties en exposities moet de publieksgerichte functie gewaarborgd blijven. OM een sluitende exploitatie te garanderen, zoekt de gemeente naar een commerciële gegadigde. De winnaar wordt huurder van de Mariënburgkapel. Boekhandel Selexyz Dekker van de Vegt, nu schuin onder de kapel gehuisvest in de Marikenstraat, heeft interesse getoond; ook zou het ROC de kapel willen gebruiken als sterrenrestaurant met koks in opleiding en Cas Spijkers, eventueel in combinatie met andere partijen zoals Dekker van de Vegt.